برای کسب اطلاعات بیشتر و آگاهی از تحولات بعدی، لطفاً به مطلب «نکاتی بیشتر درباره بازگشت سریع اسرائیل به سیاستی فاجعهبار» مراجعه کنید.
«با توجه به نحوه مدیریت غزه از سوی نتانیاهو در ۱۳ سال گذشته، مشخص نیست که آیا اساساً سیاست روشنی برای آینده وجود خواهد داشت یا خیر.»
— تال اشنایدر، تایمز آو اسرائیل
از دانیل پایپس
در هفتم اکتبر، «همهچیز» در اسرائیل تغییر کرد. اما آیا واقعاً چنین شد؟ درک اشتباهاتی که به کشتار حماس انجامید، مبنایی برای ارزیابی واکنش بلندمدت اسرائیل به وقایع آن روز فراهم میکند. برخلاف تصور رایج، استدلال من این است که پیشفرضهای زیربنایی آن اشتباهات همچنان پابرجا هستند و تغییری نخواهند کرد، مگر آنکه اسرائیلیها رویکردی کاملاً متفاوت در قبال فلسطینیان در پیش بگیرند.
مسیر منتهی به ۷ اکتبر
برنامهریزان نظامی اسرائیل در اواخر دهه ۱۹۶۰ اصطلاح عبری «کانسپتزیا» (Conceptzia)، به معنای «چارچوب فکری» یا «مفهومسازی»، را ابداع کردند. بر اساس این چارچوب، اسرائیل معتقد بود انور سادات، رئیسجمهور مصر، تا سال ۱۹۷۴ وارد جنگ نخواهد شد؛ یعنی زمانی که ارتش مصر به جنگندههای پیشرفته شوروی دست یابد و بتواند با نیروی هوایی اسرائیل مقابله کند. کمیسیون آگرانات اسرائیل که مأمور بررسی چگونگی غافلگیری این کشور از سوی نیروهای مصری و سوری در جنگ یوم کیپور، در اکتبر ۱۹۷۳، شده بود، عمدتاً کانسپتزیا را به دلیل نادیده گرفتن تدارکاتی که آشکارا در برابر دیدگان مقامات اسرائیلی در جریان بود، مقصر دانست.
کمیسیونی که در آینده ناگزیر به بررسی آمادگی نداشتن اسرائیل در برابر حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ خواهد پرداخت، بیتردید این غافلگیری را به دومین «کانسپتزیا»ی نادرست نسبت خواهد داد. به گفته دیوید ماکوفسکی از «مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک»، این دیدگاه بر این باور استوار بود که:
حماس، زیر بار سنگین اداره نوار غزه، احساس خواهد کرد که باید از طریق عملکرد اقتصادی، شایستگی خود را به اثبات برساند. بهویژه، مشوقهای اقتصادی میتوانست باور بنیادین این گروه را تعدیل کند؛ باوری که بر اساس آن، اسرائیل موجودیتی نامشروع است که باید بهکلی نابود شود و شهروندانش به قتل برسند. این کانسپتزیا در اسرائیل از عوامل متعددی سرچشمه میگرفت، اما در هسته خود بر این تصور استوار بود که حماس در حال گذراندن نوعی تحول سازمانی است؛ تحولی که در جریان آن، این گروه حتی برای بهبودهای جزئی در سطح زندگی مردم غزه نیز ارزش قائل خواهد شد. پیشرفت اقتصادی میتوانست به برقراری آرامش کمک کند، زیرا حماس در آن صورت چیزی برای از دست دادن داشت.
به عبارت «چیزی برای از دست دادن» توجه کنید؛ این عبارت بیانگر کانسپتزیای جدیدی است: این باور که میتوان حماس را با منافع اقتصادی خرید یا تعدیل کرد. تیتر خبری که تنها چند روز پیش از ۷ اکتبر منتشر شد، عمق این سوءبرداشت را نشان میدهد: «ارتش اسرائیل و شینبت از دولت میخواهند فعالیتهای اقتصادی با غزه را ادامه دهد. مقامات ارشد امنیتی از رهبران سیاسی درخواست میکنند برای حفظ آرامش در مرز، شمار مجوزهای کار برای ساکنان غزه را افزایش دهند.»[۱] حفظ آرامش! همانطور که سرهنگ اران لرمان، اندکی پیش از ۷ اکتبر، توضیح داد:
جریان اصلی راست میانه در اسرائیل، در قبال مسئله فلسطین، رویکرد «مدیریت مناقشه» را در پیش گرفته است. اعضای این جریان ترجیح میدهند این احتمال را باز بگذارند که شاید روزی، همزمان با تحولات منطقهای و ظهور رهبران جدید، حلوفصل مناقشه اسرائیل و فلسطین امکانپذیر شود. اما تا آن زمان، به باور آنان، اسرائیل باید ضمن کاهش تنشها و بهبود شرایط زندگی فلسطینیان در کرانه باختری و نوار غزه، حق خود را برای پاسخگویی به اقدامات تروریستی، آن هم به شیوهای گزینشی و مبتنی بر اطلاعات، محفوظ نگه دارد.
این کانسپتزیا تهدیدهای هولناک حماس را به حرفهایی توخالی تقلیل داد. دستگاه امنیتی اسرائیل اظهارات فتحی حماد در سال ۲۰۱۹ را نادیده گرفت؛ کسی که گفته بود: «ما داریم چاقوها را تیز میکنیم... اگر قرار باشد بمیریم، زمانی خواهد بود که در حال کشتن شما [یهودیان] هستیم؛ و به خواست خدا، سرتان را از تنتان جدا خواهیم کرد... باید به هر یهودی در سراسر کره زمین حمله کنیم؛ آنها را سر ببریم و بکشیم... من در حالی خواهم مرد که مشغول منفجر کردن و بریدنِ... چه چیزی؟ گلوی یهودیان و قطع پاهایشان باشم. به خواست خدا، آنها را تکهتکه خواهیم کرد.» تنها با نادیده گرفتن کامل چنین اظهاراتی بود که آریه درعی، سیاستمدار ارشد حریدی، توانست پس از هفتم اکتبر اذعان کند: «هرگز تصور نمیکردم با چنین قاتلانی روبهرو هستیم که قادرند با این میزان از قساوت دست به جنایت بزنند.»
در مقابل، کسانی که این کانسپتزیا را رد میکردند، با طرد و تحقیر روبهرو میشدند. ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی، گلایه کرد که درخواستهای مکرر او برای ترور رهبران حماس باعث شده بود وی را از جلسات کابینه کنار بگذارند. ایتای هافمن، رئیس یک نهاد امنیتی در نزدیکی مرز غزه، خطاب به دولت گفت: «ما درباره این وضعیت به شما هشدار داده بودیم. چطور ممکن است همه شما اینجا نشستهاید و سکوت کردهاید؟... ما را به حال خود رها کردید.» یکی از اعضای یک کیبوتص اشاره کرد که جامعه آنها تنها چهار قبضه تفنگ در اختیار داشت و افزود: «ما سالهاست که فریاد میزنیم.» یحییل زوهار، شهردار یکی از شهرهای نزدیک غزه، نیز شکایت کرد که مقامات ارشد امنیتی هشدارهای او را، که شامل نقشهها، مسیرهای نفوذ و طرحهای دفاعی درباره احتمال ورود صدها مهاجم و قتلعام ساکنان شهر بود، جدی نگرفته و گفته بودند: «بیخیال، چنین اتفاقی نخواهد افتاد.»
آویخای برودتز که اعضای خانوادهاش به گروگان گرفته شدهاند، با لحنی آکنده از استیصال و تلخی، در دیدار با یکی از نمایندگان حزب لیکود در پارلمان، خشم خود را از حماس ابراز کرد:
ارتش میتوانست بهراحتی آنها را نابود کند، اما کل کانسپتزیای حاکم بر ارتش اسرائیل فروپاشید [یعنی نادرستی آن آشکار شد]. حماس این موضوع را تشخیص داد و بسیار زیرکانهتر از ما عمل کرد. آنها عملیاتی استثنایی انجام دادند، به زنان ما تجاوز کردند و کودکانمان را کشتند، زیرا ارتش اسرائیل در آنجا حضور نداشت. این اتفاق نه به دلیل قدرت حماس، بلکه به خاطر همان کانسپتزیایی رخ داد که شما در پیش گرفته بودید. نابود کردن حماس با تانک و هواپیما میتوانست بسیار آسان باشد، اما نیروهای ما بهسادگی در آنجا حضور نداشتند.
زمانی که حماس در ملأعام یک رزمایش نظامی با مهمات جنگی برگزار کرد که شامل منفجر کردن دیواری ساختگی و یورش به یک شهرک شبیهسازیشده بود و سپس ویدیوی آن را منتشر کرد، اسرائیلیها این اقدام را نادیده گرفتند. به گزارش جروزالم پست، «دیدبانهای ارتش اسرائیل که در ماههای پیش از حمله ۷ اکتبر درباره وضعیت مرز غزه ابراز نگرانی کرده بودند، به دلیل هشدارهایشان توبیخ شدند و به آنها گفتند دست از مزاحمت برای فرماندهان خود بردارند؛ حتی تهدیدشان کردند که محاکمه نظامی خواهند شد.» یک درجهدار ارتش که در زمینه دکترین نظامی حماس تخصص داشت، سه سند در هشدار درباره برنامههای این گروه تهیه کرده بود. او در این اسناد بر رزمایشهای حماس تأکید کرده بود که در آنها، یورش از مرز به مناطق مسکونی اسرائیل شبیهسازی میشد. حتی گزارش داده بود که مقامات ارشد حماس نیز برای تماشای این تمرینها حضور یافتهاند. هشدارهای او در سلسلهمراتب فرماندهی به سطوح بالاتر رسید، اما تنها پاسخی که دریافت کرد این بود: «داری خیالپردازی میکنی.» یکی از افسران ارشد ارتش اسرائیل این هشدارها را «توهم» خواند و بهکلی نادیده گرفت. درست یک روز پیش از حمله، یکی از دیدبانها گزارش داد که فعالیتهای مشکوکی مشاهده کرده است، اما فرماندهان نگرانیهای او را «بیاهمیت» دانستند و به وی گفتند: «حماس مشتی اراذل و اوباش بیش نیست؛ کاری از دستشان برنمیآید.»
بسیاری از ناظران معتقدند که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، شخصاً مسئول شکلگیری این کانسپتزیا بوده است. از این رو، یوآو لیمور، تحلیلگر دفاعی اسرائیل، به این نکته اشاره میکند که نتانیاهو:
وعده داد حماس را نابود کند و مدعی شد که حماس همان داعش است؛ با این حال، عملاً به این سازمان اجازه داد از راههای گوناگون، از جمله تأمین پول، کامیونهای حامل تدارکات، سوخت، برق و نیروی کار، تقویت شود و گسترش یابد. او که حماس را همچون اهریمنی میدید، میبایست آن را نابود میکرد، اما در طول دوران طولانی زمامداریاش دقیقاً برعکس عمل کرد: حماس رشد کرد و به هیولایی بدل شد. نتانیاهو عملاً به حماس مشروعیت بخشید و همین امر به شکلگیری تصوری نادرست درباره این گروه انجامید.
ناداو شراگای، روزنامهنگار اسرائیلی، نیز با این نظر موافق است و میگوید نتانیاهو «مسئول این تصور غلط و پیامدهای آن است. او پدر، مادر و سرپرست آن است.» با این حال، شراگای برای رعایت انصاف اضافه میکند:
باید خاطرنشان کرد که تقریباً تمام مقامات ارشد سیاسی و نظامی اسرائیل، چه از جناح راست و چه از جناح چپ، و همچنین بخش عمدهای از رسانهها، از سیاست «جداسازی» حمایت کردند؛ خواه بهعنوان یک جهانبینی منسجم و نظاممند و خواه از طریق همراهی و تسلیم در برابر آن. تقریباً همه آنها زمانی که نتانیاهو از درهمکوبیدن حماس از طریق عملیات زمینی خودداری کرد، از او حمایت کردند؛ و تقریباً همگی تهدید حماس را دستکم گرفتند.
در همین راستا، بنگویر از «اردوگاه کانسپتزیا» سخن میگوید که همگی نفتالی بنت، نخستوزیر پیشین، و بنی گانتس و گادی آیزنکوت، رؤسای پیشین ستاد کل ارتش اسرائیل،عضو آن بودند. این «کانسپتزیا» حتی در میان کسانی که در نزدیکترین فاصله به غزه زندگی میکردند نیز طرفدارانی داشت. حنان دان، یکی از ساکنان کیبوتصی که در هفتم اکتبر ویران شد، چنین توضیح میدهد:
خوشحال بودیم که کارگران غزه با مجوز کار به اسرائیل میآیند تا شغلی داشته باشند، با اسرائیلیها معاشرت کنند و ببینند که ما آنگونه که تصور میکردند «شیطان» نیستیم. همه ما واقعاً باور داشتیم که اوضاع در حال تغییر است؛ اینکه شاید حماس از یک گروه تروریستی به جریانی پختهتر تبدیل شده که مسئولیت مردم خود را میپذیرد و به رفاه آنها اهمیت میدهد. اما این تصور به بهای سنگینی برای ما تمام شد و سرانجام بهکلی فرو ریخت.
خلاصه اینکه، رهبران اسرائیل بهندرت به ماهیت اسلامگرا و جهادی حماس توجه میکردند، زیرا معتقد بودند قدرت اقتصادی، برتری نظامی و پیشرفت فناوری اسرائیل، این گروه را به سوی میانهروی سوق داده و از میزان خطر آن کاسته است.
تغییرات ظاهری
ارزیابی عملکرد اسرائیل پس از ۷ اکتبر بیرحمانه بود. دیوید ام. واینبرگ، از «مؤسسه میسگاو»، مینویسد: «بسیاری از سیاستها و الگوهای فکری، نادرست، خیالی، توهمآمیز و مضحک از آب درآمدند.» مارتین شرمن، از «مؤسسه مطالعات استراتژیک اسرائیل»، نیز به این نتیجه میرسد که تصورِ غزهای تحت حاکمیت حماس که از طریق رفاه اقتصادی آرام و مهار شود، چیزی جز «رویایی واهی و توهمآمیز» نیست.
در واکنش به چنین انتقادهایی، سیاستمداران ناگهان و بهطور بنیادین ادبیات خود را تغییر دادند. نتانیاهو دستکم چهارده بار از «پیروزی» و «برنده شدن» سخن گفت. او اظهار داشت: «پیروزی زمان میبرد... ما اکنون بر یک هدف متمرکز هستیم: متحد کردن نیروهایمان و پیشروی قدرتمندانه به سوی پیروزی کامل.» او خطاب به سربازان گفت: «تمام ملت اسرائیل پشتیبان شما هستند و ما برای دستیابی به پیروزی، ضربات سنگینی بر دشمنانمان وارد خواهیم کرد. به سوی پیروزی!» او همچنین افزود: «ما پیروز خواهیم شد.»
بسیاری دیگر از اعضای دولت نیز همین رویه را در پیش گرفتند. یوآو گالانت، وزیر دفاع، گفت که به جو بایدن، رئیسجمهور آمریکا، اطلاع داده است که پیروزی اسرائیل «برای ما و برای ایالات متحده حیاتی است». گالانت خطاب به سربازان اعلام کرد: «من مسئول به ارمغان آوردن پیروزی هستم.» بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی، از توقف «تمام هزینههای بودجهای» خبر داد و گفت این منابع «تنها به یک هدف اختصاص یافتهاند: پیروزی اسرائیل». او هدف جنگ اسرائیل علیه حماس را «پیروزی قاطع و درهمکوبنده» توصیف کرد. بنی گانتس، عضو کابینه جنگ، این مقطع را «زمان ایستادگی و پیروزی» خواند. نایبرئیس پارلمان خواستار آن شد که اسرائیل «غزه را به آتش بکشد». یک مقام دفاعی که نامش فاش نشد، اعلام کرد: «غزه در نهایت به شهری از چادرها تبدیل خواهد شد. دیگر هیچ ساختمانی در آن باقی نخواهد ماند.» وزیر میراث فرهنگی نیز از حمله هستهای به غزه حمایت کرد.
بسیاری از دیگر اسرائیلیها نیز خواستار پیروزی و نابودی حماس شدند:
- نفتالی بنت، نخستوزیر پیشین: «زمان آن فرا رسیده است که حماس نابود شود.»
- یعقوب آمیدرور، مشاور پیشین امنیت ملی: حماس «باید کشته و نابود شود.»
- مئیر بنشبات، مشاور پیشین امنیت ملی: «اسرائیل باید هر آنچه را که به حماس مرتبط است، نابود کند.»
- چاک فرایلیچ، معاون پیشین مشاور امنیت ملی (در روزنامه هاآرتص): «اسرائیل اکنون باید شکستی قاطع و بیچونوچرا به حماس تحمیل کند.»
- تامیر هایمن، رئیس پیشین اطلاعات ارتش اسرائیل: «ما باید پیروز شویم.»
- عاموس یادلین، رئیس پیشین اطلاعات ارتش اسرائیل: «ما حماس را نابود خواهیم کرد.»
- یوسی کوهن، رئیس پیشین موساد: «حذف مقامات حماس تصمیمی است که باید اتخاذ شود.»
چهرههای سرشناس اسرائیلی لحنی بهشدت تهاجمی و بیسابقه در پیش گرفتند. گالانت اعضای حماس را «حیوانات انساننما» و بنت آنها را «نازی» نامید. شی گلدن، مجری اخبار تلویزیون، نیز خارج از برنامه خبری خود سخنانی ایراد کرد و با لحنی تند به حماس هشدار داد:
«ما شما را نابود خواهیم کرد. هر روز به شما میگوییم: ما در راهیم. به غزه میآییم، به لبنان میآییم و به ایران هم خواهیم آمد. به همهجا خواهیم آمد. این را به خاطر داشته باشید. آیا میتوانید تصور کنید در ازای هر یک نفر از آن ۱۳۰۰ اسرائیلی که قتلعام کردید، چند نفر از شما را خواهیم کشت؟ شمار کشتهشدگان به ارقامی خواهد رسید که ملتهای عرب هرگز در تاریخ خود ندیدهاند... شما شاهد اعدادی خواهید بود که حتی تصور نمیکردید امکانپذیر باشند.»
یک سرود هیپهاپ که وعده میداد جهنمی بر سر دشمنان اسرائیل فرود آورد، به رتبه نخست صعود کرد. یک خواننده موسیقی پاپ نیز خواستار آن شد که اسرائیل «غزه را محو کند، بهگونهای که حتی یک نفر هم در آنجا باقی نماند».
و اما رأیدهندگان اسرائیلی چه نظری داشتند؟ فروم میدل ایست در ۱۷ اکتبر[۲] نظرسنجیای انجام داد که از حمایت گسترده افکار عمومی از نابودی حماس و انجام عملیات زمینی برای تحقق این هدف حکایت داشت. در پاسخ به این پرسش که «هدف اصلی اسرائیل در جنگ کنونی باید چه باشد؟»، ۷۰ درصد از کل پاسخدهندگان گزینه «از بین بردن حماس» را انتخاب کردند. در مقابل، تنها ۱۵ درصد گزینه «تضمین آزادی بیقیدوشرط گروگانهای در دست حماس» و ۱۳ درصد گزینه «خلع سلاح کامل حماس» را برگزیدند. نکته قابلتوجه اینکه ۵۴ درصد از اعراب اسرائیلی ــ یا به تعبیر دقیقتر، رأیدهندگانی که از «فهرست مشترک»، یک حزب عربی رادیکال و ضدصهیونیستی، حمایت کرده بودند ــ نیز «از بین بردن حماس» را هدف مطلوب خود دانستند.
در پاسخ به این پرسش که آیا اسرائیل باید برای ریشهکن کردن حماس عملیات زمینی در غزه انجام دهد یا از عملیات زمینی خودداری کند و روش دیگری برای مقابله با این گروه در پیش بگیرد، ۶۸ درصد گزینه نخست و ۲۵ درصد گزینه دوم را انتخاب کردند. این بار نیز ۵۲ درصد از اعراب ساکن اسرائیل با اکثریت همنظر بودند.
بهطور خلاصه، فضایی بهشدت ضدحماس و ضدتشکیلات خودگردان فلسطین بر سیاست اسرائیل حاکم شده بود؛ بهگونهای که تنها دو حزب چپگرا، یعنی حزب کارگر و حزب مرتز، تا حدودی با این فضا مخالفت میکردند. حتی اکثریت اعراب ساکن اسرائیل نیز خطری را که حماس و تشکیلات خودگردان فلسطین برای امنیت و رفاه آنان ایجاد میکردند، تشخیص میدادند. به نظر میرسید دستیابی به پیروزی به هدفی مورد اجماع تبدیل شده است.
بازگشت سریع به سیاستهای پیشین
اما آیا این لحن خشونتآمیز نشاندهنده تغییری اساسی در دیدگاهها بود یا صرفاً بازتابی از فوران موقتی احساسات؟ شواهد فزاینده حاکی از آن است که احتمال دوم درست است. جک انگلهارد، رماننویس آمریکایی، در اواخر نوامبر، با اشاره به فضای حاکم بر اسرائیل، خاطرنشان کرد: «من خیلی افسرده هستم... دیگر بهسختی صحبتی از پیروزی میشنوم.» در واقع، ادبیات تند و سرشار از وعده پیروزی که پس از ۷ اکتبر رواج یافته بود، تقریباً به همان سرعتی که آغاز شده بود، فروکش کرد و جای خود را به مذاکره با حماس بر سر شرایط آزادی تنها شماری از گروگانها داد. در سطحی عمیقتر، هم مقامات اسرائیلی و هم افکار عمومی نشانههایی از بازگشت شتابزده به همان نگرشها و سیاستهایی بروز دادند که به وقایع ۷ اکتبر انجامیده بود.
این سیاستها بر دو فرض اصلی استوارند: نخست اینکه منافع اقتصادی ــ مانند افزایش شمار مجوزهای کار در اسرائیل، گسترش محدوده مجاز صید ماهی و تأمین منابع مالی خارجی ــ باعث میشوند فلسطینیان چیزی برای از دست دادن داشته باشند؛ امری که آنها را مهار میکند و از تمایلشان به اقدامات خصمانه میکاهد. دوم اینکه اسرائیل، که از نظر قدرت و پیشرفت فنی بر دشمن فلسطینی خود برتری چشمگیری دارد، در موقعیتی قرار گرفته است که میتواند امتیازاتی به طرف مقابل بدهد.
نشانههای این بازگشت به رویههای پیشین عبارتاند از:
نهادهای امنیتی با ورود ۸۰۰۰ کارگر از کرانه باختری به اسرائیل موافقت کردند؛ کارگرانی که عمدتاً برای اشتغال در بخش کشاورزی در نظر گرفته شده بودند. این تصمیم پس از آن اتخاذ شد که وزیر کشاورزی اسرائیل به همکاران خود اطمینان داد این کارگران بررسی و تأیید امنیتی شدهاند و خطری ندارند. گویی واقعیتِ جاسوسی هزاران کارگر غزه خلاف اسرائیل و همدستی برخی از آنها در کشتار ۷ اکتبر، بهکلی و با بیاعتنایی فراموش شده بود.
در خود کرانه باختری، فرمانده ارشد اسرائیلی در این منطقه دستوراتی متناقضنما برای محدود کردن دسترسی اعراب صادر کرد؛ دستوراتی که در ظاهر سختگیرانه به نظر میرسیدند، اما در عمل تغییر چندانی ایجاد نمیکردند. به گفته «شورای منطقهای بنیامین»: «ورود کارگران عرب به شهرکهای اسرائیلی ممنوع است. آنها فقط اجازه دارند شبها وارد مناطق صنعتی شوند.» آیا غارتگران و قاتلان تنها در روشنایی روز مرتکب جنایت میشوند؟...
تشکیلات خودگردان فلسطین، که ظاهراً بخشهایی از کرانه باختری را اداره میکند، نهتنها حمایت کامل خود را از کشتار حماس اعلام کرد، بلکه جنبش فتح، به رهبری محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان، نیز به نقش خود در این کشتار افتخار میکرد. تشکیلات خودگردان همچنین از مساجد واقع در حوزه قضایی خود خواست به نمازگزاران آموزش دهند که نابودی یهودیان وظیفهای اسلامی است. با وجود این، کابینه اسرائیل همچنان به انتقال درآمدهای مالیاتی به تشکیلات خودگردان ادامه میدهد. گالانت از این تصمیم حمایت کرد و گفت: «مناسب است که این وجوه به تشکیلات خودگردان فلسطین منتقل شود؛ آن هم فوراً، تا نیروهای این تشکیلات بتوانند از آن برای کمک به جلوگیری از تروریسم استفاده کنند.» (به نظر میرسد این امید نسبت به مزایای اقتصادی قرار نیست هرگز از میان بروند.)
بنگویر تلاش کرد مقررات مربوط به استفاده پلیس از سلاح را تسهیل کند تا مأموران بتوانند در شرایط اضطراری به پای مهاجمان شلیک کنند؛ اما گانتس مانع تصویب این طرح شد و در نتیجه، مقررات سختگیرانهتر همچنان به قوت خود باقی ماندند.
پنج روز پس از هفتم اکتبر، اسرائیل «وزارت دیپلماسی عمومی» خود را تعطیل کرد؛ اقدامی که نمادی تمامعیار از ناکامی تاریخی تلاشهای این کشور برای اطلاعرسانی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی بود.
در مقابل، وزیر ارتباطات اسرائیل شبکه تلویزیونی قطری الجزیره را «تریبون تبلیغاتی» خواند که علیه اسرائیل تحریک میکند و تلاش کرد دفتر این شبکه در اسرائیل را تعطیل کند. دولت با این پیشنهاد مخالفت کرد، زیرا نمیخواست دولت قطر را، که در آزادی شماری از گروگانها همکاری کرده بود، برنجاند؛ و بدینترتیب، نقش قطر در وقایع ۷ اکتبر را نادیده گرفت. یوسی کوهن، رئیس پیشین موساد، حتی فراتر رفت و خواستار «خودداری از انتقاد از قطر» شد.
پیش از کشتار ۷ اکتبر، اسرائیل از طریق سه خط لوله، روزانه ۴۹ میلیون لیتر آب، معادل ۹ درصد از مصرف روزانه آب غزه، را به این منطقه منتقل میکرد. پس از کشتار، اسرائیل جریان آب از هر سه خط لوله را قطع کرد. اما این وضعیت تنها ۲۰ روز دوام آورد و پس از آن، اسرائیل انتقال روزانه ۲۸.۵ میلیون لیتر آب را از طریق دو خط لوله از سر گرفت. چرا هر سه خط لوله دوباره فعال نشدند؟ زیرا حماس در ۷ اکتبر به خط لوله سوم آسیب رسانده بود و این خط به تعمیر نیاز داشت. جای نگرانی نبود: سرهنگ ایلاد گورن از نیروهای دفاعی اسرائیل اعلام کرد که دفتر او «تیمی از کارشناسان را تشکیل داده است که وضعیت انسانی در غزه را بهصورت روزانه ارزیابی میکنند». آویگدور لیبرمن، رهبر حزب «اسرائیل خانه ما»، این اقدام را «حماقت محض» خواند، اما اعتراض او نتیجهای نداشت. تأمین سوخت نیز بهسرعت از سر گرفته شد.
حتی سخن گفتن از پیروزی نیز مانع از آن نشد که رویکردی منفی و بدبینانه بار دیگر سر برآورد. آوی ایساخاروف، خالق سریال «فوضا»، میگوید: «من در دل این وضعیت آشفته، هیچ نشانی از پیروزی نمیبینم.» اورلی نوی، از سازمان «بتسلم»، نیز خطاب به هموطنان اسرائیلی خود فریاد میزند: «من هیچ علاقهای به پیروزیای که به من پیشنهاد میکنید ندارم... حاضرم شکست را بپذیرم.»
مدیر یک دبیرستان دولتی در تلآویو، ۴۵ دقیقه از وقت خود را به گفتوگو با سه دانشآموز اختصاص داد که با پرچمهای اسرائیل بر دوش به مدرسه آمده بودند. به گفته یکی از این دانشآموزان، مدیر در جریان گفتوگو خاطرنشان کرد که دیگر دانشآموزان به چنین ابراز میهنپرستیای اعتراض دارند و افزود که «اگر شمار زیادی از دانشآموزان با پرچمهای اسرائیل به مدرسه بیایند، او فوراً به این وضعیت پایان خواهد داد». کار به جایی رسید که حتی روزنامه چپگرای افراطی هاآرتص نیز مطلبی با این عنوان منتشر کرد: «دست از تحسین حماس به خاطر "انسانیت" آن بردارید.»
سازمان رگاویم هشدار داد که تشکیلات خودگردان فلسطین نزدیک به ۲۰ هزار سازه در نزدیکی خط سبز، یعنی مرز میان اسرائیل و بخشهایی از کرانه باختری که تحت کنترل کامل اسرائیل (منطقه ج) قرار دارند، احداث کرده است. این سازمان این روند را «ترسناک و تهدیدآمیز... خطری واقعی؛ بمبی ساعتی» توصیف کرد. هنگامی که این اطلاعات به دستگاه امنیتی ارائه میشود، واکنش آن همچنان مشابه واکنشی است که پیشتر به تهدیدهای مشابه از سوی غزه نشان میداد: ترجیح میدهد موضوع را نادیده بگیرد یا این ساختمانها را صرفاً ساختوسازهایی خودجوش و ارگانیک از سوی افراد محلی قلمداد کند.
اگر نظرسنجیهای اواسط اکتبر نشان میدادند که ۷۰ درصد اسرائیلیها خواهان «نابودی حماس» هستند، در نظرسنجی اواسط نوامبر که مؤسسه سیاستگذاری مردم یهود[۳] انجام داد، تنها ۳۸ درصد پیروزی را به معنای «خارج کردن غزه از کنترل حماس» میدانستند؛ رقمی که نشاندهنده کاهشی حدود ۵۰ درصدی است. در نظرسنجی دیگری که پژوهشگران دانشگاه عبری اورشلیم در ماه نوامبر درباره مهمترین هدف جنگ از یهودیان اسرائیلی به عمل آوردند، ۳۴ درصد شرکتکنندگان «از کار انداختن حماس» و ۴۶ درصد «بازگرداندن گروگانها» را هدف اصلی برشمردند. همچنین، در پاسخ به این پرسش که آیا برای آزادی گروگانها حاضر به دادن «امتیازهای دردناک» هستند، ۶۱ درصد پاسخ مثبت دادند؛ رقمی که در مقایسه با آمار ۲۱ درصدی شش هفته پیش از آن، تقریباً سه برابر شده بود. نظرسنجی شبکه تلویزیونی «کانال ۱۴» اسرائیل نیز نشان داد که ۵۲ درصد با توافق مربوط به گروگانها موافق و ۳۲ درصد مخالفاند. این ارقام ــ یعنی ۳۸، ۳۴ و ۳۲ درصد ــ از همسویی و ثبات قابلتوجهی برخوردارند.
در گذشته، سیاستمداران و دستگاه امنیتی اسرائیل محرک اصلی فاصله گرفتن از واقعیتهای راهبردی بودند؛ همانطور که در ماجرای توافقهای اسلو و عقبنشینی از غزه شاهد بودیم. اما این بار ماجرا متفاوت بود. در این مورد، افکار عمومی بود که اولویت «نابودی حماس» را کنار گذاشت و «نجات گروگانها» را در صدر قرار داد. به گفته یکی از بازماندگان به نام ناداو پرتز: «ما دو خواسته داریم: نابودی حماس و آزادی گروگانها. در حال حاضر، دومی بر اولی اولویت دارد.» نظرسنجی روزنامه «معاریو» در اواسط نوامبر نشان داد که حزب «اتحاد ملی» به رهبری گانتس ــ که خود رئیس پیشین ستاد کل ارتش و نماد تشکیلات امنیتی است ــ از ۱۲ کرسی در انتخابات پیشین به ۴۳ کرسی در انتخابات بعدی جهش کرده است. به گفته نیمرود نیر، روانشناسی که هدایت پژوهش مربوط به نظرسنجی دانشگاه عبری را بر عهده داشت: «نظرسنجیهای ما نشان میدهند که مردم اسرائیل در این زمینه همواره یک گام از تصمیمگیرندگان جلوتر بودهاند. با آشکار شدن هویت افراد دربند حماس و شرایط نگهداری آنها، فشار برای انجام اقدامی عملی افزایش یافت.»
سیاستمداران در پی یافتن راهی برای ممکن ساختن کاری بودند که پیشتر ناممکن به نظر میرسید. مایکل اورن، سفیر پیشین اسرائیل در ایالات متحده، پیشنهاد کرد هدف جنگ از «نابودی حماس» به «وادار کردن آن به تسلیم بیقیدوشرط» تغییر یابد؛ رویکردی که عملاً به حماس اجازه میداد به حیات خود ادامه دهد. او مشخصتر پیشنهاد کرد که به حماس اجازه داده شود «در ازای آزادی گروگانها، آزادانه از غزه خارج شود». دیگر تقریباً هیچ سخنی از نابودی حماس در میان نبود.
توافق بر سر گروگانها
حالا که صحبت از گروگانها شد، باید اشاره کنم که بزرگترین تغییر در سیاست اسرائیل به همین موضوع مربوط میشد. اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، حماس را «شر مطلق» خواند و تیم اسکات، نامزد وقت جمهوریخواهان در انتخابات ریاستجمهوری آمریکا، خطاب به اسرائیلیها درباره حماس گفت: «نمیتوان با شر مذاکره کرد؛ باید آن را نابود کرد.» با این حال، تنها یک ماهونیم پس از آن کشتار و چند هفته پس از موج درخواستها برای نابودی حماس، دولت اسرائیل با این گروه جهادی به توافق رسید؛ اقدامی که جایگاه اخلاقی اسرائیل را تضعیف کرد و این کشور را به همان سیاست مذاکرهای بازگرداند که در وهله نخست، زمینهساز وقایع هفتم اکتبر شده بود.
مفاد این توافق اوضاع را وخیمتر هم کرد، زیرا اسرائیل که در موضع ضعف قرار گرفته بود، پذیرفت بخش عمدهای از امتیازهای مورد درخواست حماس را واگذار کند. در ازای آزادی کمتر از یکچهارم گروگانهای اسرائیلی ــ که همگی زن و کودک بودند ــ اسرائیل پذیرفت ۱۵۰ زندانی امنیتی زن و زیر سن قانونی (یعنی افرادی را که به اتهام ارتکاب جرایم مرتبط با امنیت ملی بازداشت شده بودند) آزاد کند؛ اجازه دهد میزان ورود آب، غذا، دارو و سوخت به غزه افزایش یابد؛ و به مدت چهار روز، هواپیماهای جنگی خود را بر فراز جنوب غزه به پرواز درنیاورد، روزانه به مدت شش ساعت عملیات شناسایی پهپادی را متوقف کند و به حماس حمله نکند.
به برخی از پیامدهای این شرایط توجه کنید:
۱. آزادی تنها بخشی از گروگانها به این معناست که روند چانهزنی، با وقفههای متعدد، میتواند تا مدتی نامحدود ادامه یابد. این وضعیت با نیازهای حماس همخوانی دارد و در عین حال، عملیات نظامی اسرائیل را مختل میکند. همانطور که سرهنگ شای شابتای توضیح میدهد: «حماس گروگانها را نگه میدارد تا از مذاکرات بیپایان بهعنوان ابزاری برای تضعیف روند درهمشکستن قدرت سیاسی و نظامی این گروه استفاده کند.»
۲. متوقف کردن عملیات نظارتی به جنگجویان حماس اجازه میدهد از تونلهای محاصرهشده خود فرار کنند یا تدارکات و تجهیزات مورد نیازشان را به داخل تونلها منتقل کنند.
۳. مبادله زندانیان امنیتی فلسطینی با قربانیان حملات هفتم اکتبر، استدلال حماس مبنی بر وجود نوعی برابری اخلاقی میان مجرمان و غیرنظامیان بیگناهی را که ربوده شدهاند، بهنحوی خشونتآمیز تأیید میکند.
با نگاهی به گذشته، چندان جای تعجب نیست که همان تیم رهبریای که مسئول وقایع هفتم اکتبر بود، بعدها توافق مربوط به گروگانها را نیز امضا کرد. مسئولیتپذیری در اتفاق نخست، دولت را در برابر درخواستهای خانوادههای گروگانها و فشار کشورهای خارجی آسیبپذیر کرده بود. امتناع نتانیاهو و دیگر مسئولان از پذیرفتن مسئولیت ــ از جمله فرمانده یگان ۸۲۰۰ که حدود ۸۰ درصد اطلاعات اسرائیل را جمعآوری میکند[۴] ــ تنها بر پیچیدگی مشکل افزود. برودتز، از بستگان یکی از خانوادههای گروگانها که پیشتر به او اشاره کردم، در خطاب به یکی از نمایندگان پارلمان از حزب لیکود، این ذهنیت حاکم را چنین توصیف کرد: «شما در دنیای خیالی خود زندگی میکنید و حماس را سرزنش میکنید، در حالی که خودتان مقصر هستید. مشاز شما بود. این را در ذهن خود فرو کنید؛ شاید آنوقت بتوانید مشکل را حل کنید.»
اوضاع از این هم بدتر میشود. در ۲۲ نوامبر، نتانیاهو در اقدامی بسیار غیرمعمول، علناً اعلام کرد که به موساد دستور داده است رهبران حماس را «هر کجا که باشند» از پای درآورد؛ اظهار نظری که تلویحاً شامل رهبران این گروه در قطر نیز میشد. وقتی از او پرسیدند آیا توافق آتشبس با حماس برای رهبران این گروه مصونیت ایجاد میکند یا نه، پاسخ منفی داد و گفت: «در این توافق هیچ تعهدی مبنی بر خودداری از اقدام علیه رهبران حماس ــ هر که باشند ــ در دوران آتشبس وجود ندارد.» او در ادامه تأکید کرد که «چنین بندی اصلاً در توافق نیست». با این حال، دو روز بعد، ژرژ مالبرونو، خبرنگار روزنامه «لو فیگارو»، گزارش داد که یک «منبع نسبتاً مطلع» به او گفته است نتانیاهو در آغاز مذاکرات مربوط به گروگانها، به قطر اطمینان داده بود که «موساد برای کشتن رهبران سیاسی حماس وارد خاک این امیرنشین نخواهد شد». پس از آن نیز روزنامه «جروزالم پست» بهطور غیرمستقیم تأیید کرد که اسرائیل در این زمینه به قطر تعهداتی داده است.
البته همه اسرائیلیها منافع شخصی خود را بر منافع ملی مقدم نمیدانند. الیاهو لیبمن، پدر الیاکیم لیبمن، گروگانی که در اسارت بود، در اعتراض شجاعانه خود به توافق پیشنهادی، این دوراهی را چنین خلاصه کرد: «ما خواهان آزادی همه گروگانهایمان هستیم و تنها راه دستیابی به این هدف، حمله به دشمن با تمام قوا، بدون وقفه و بدون تسلیم شدن در برابر خواستههای آنهاست؛ نه اینکه طوری رفتار کنیم که گویی آنها پیروز میدان هستند.» سازمان «تیکوا» که از خانوادههای گروگانها تشکیل شده است نیز با این دیدگاه موافق است: «مؤثرترین و درستترین راه برای بازگرداندن گروگانها، اعمال فشاری قاطع و بیوقفه بر حماس است؛ بهگونهای که گروگانها بهجای آنکه برای حماس یک دارایی ارزشمند باشند، به باری سنگین و دردسرساز برای این گروه تبدیل شوند.» اما فریادها و شیونها چنان بلند بود که صدای چنین دیدگاههایی در میان آنها به گوش نمیرسید.
نتیجهگیری
در مقالهای که اواخر اکتبر نوشتم، خاطرنشان کردم که «فضای ملتهب کنونی در اسرائیل احتمالاً بهمرور فروکش خواهد کرد؛ زیرا الگوهای قدیمی بار دیگر خود را تحمیل میکنند و اوضاع به روال عادی بازمیگردد». در یک مورد اشتباه میکردم: این فرایند زمانبر نبود، بلکه تقریباً بلافاصله و ظرف دو هفته اتفاق افتاد. برخلاف تصور اولیهای که گویی «همهچیز تغییر کرده است»، در زمان نگارش این مقاله، یعنی اواخر نوامبر، تقریباً هیچ تغییری رخ نداده بود.
این بازگشت همچنین بخشی از الگویی بسیار گستردهتر است. از سال ۱۸۸۲ تاکنون، دو طرف درگیر در این مناقشه کارنامهای شگفتانگیز از تداوم الگوهای بیثمر خود به نمایش گذاشتهاند. فلسطینیها همچنان بر ذهنیت طردگرایانه خود پافشاری میکنند (نه، نه و هرگز؛ هر چیزی که به یهودیت و اسرائیل مربوط باشد، مردود است)، در حالی که صهیونیستها همچنان به رویکرد آشتیجویانه خود پایبندند (ما را بپذیرید تا شما را به رفاه برسانیم). این دو طرف در چرخهای تکراری گرفتار شدهاند و بهسختی دگرگون میشوند یا پیشرفتی میکنند. تغییر تنها زمانی حاصل خواهد شد که اسرائیلیها از ذهنیت سنتی صهیونیستی فاصله بگیرند و در پی پیروزی اسرائیل کنند.
[۱] منظور از IDF، نیروهای دفاعی اسرائیل است؛ شینبت (یا شاباک) سرویس امنیت داخلی اسرائیل است.
[۲] شلومو فیلبر و زوریل شارون از شرکت «دایرکت پولز» (Direct Polls Ltd.) این نظرسنجی را با مشارکت ۱۰۸۶ شهروند بزرگسال اسرائیلی انجام دادند. حاشیه خطای آماری این نظرسنجی ۴ درصد است.
[۳] این نظرسنجی از طریق وبسایت bythemadad.com و با مشارکت ۶۶۶ پاسخدهنده، در فاصله ۱۵ تا ۱۸ نوامبر انجام شد.
[۴] بنا بر روایتی، این فرمانده وظایف اطلاعاتی خود را نادیده گرفت تا بهجای آن به کمک افراد محروم بپردازد و به مسائل مربوط به تغییرات اقلیمی و موضوعات گوناگون اجتماعی رسیدگی کند.
ضمیمه ۱ دسامبر ۲۰۲۳: برای کسب اطلاعات بیشتر و آگاهی از آخرین تحولات، لطفاً به مطلب «نکاتی بیشتر درباره بازگشت سریع اسرائیل به سیاستی فاجعهبار» مراجعه کنید.

