در جریان جنگ ریف (۱۹۲۰ تا ۱۹۲۶)، شورشیان مراکشی در نبرد انوال شکست ویرانگری به اسپانیا وارد کردند. گفته میشود هنگامی که خبر این فاجعه به پادشاه اسپانیا، آلفونسو سیزدهم، در حین بازی گلف رسید، او تنها شانه بالا انداخت، زیر لب گفت: «گوشت مرغ ارزان است» و سپس بازیاش را ادامه داد.
واکنش پادشاه نمونهای از رفتار دیکتاتورهایی در طول تاریخ است که سربازان را نیرویی مصرفشدنی میدانند. جان انسانها برای آنها اهمیت چندانی ندارد؛ همیشه میتوان افراد بیشتری را به خدمت اجباری فراخواند. استفاده روسیه از زندانیان تازهاستخدامشده توسط گروه واگنر در نبرد باخموت، نمونهای از این بیاعتنایی به نیروی انسانی ارزان بود. برای ولادیمیر پوتین، تا زمانی که خط مقدم پیشروی میکرد، اهمیتی نداشت چه تعداد از سربازانش کشته شوند. دستاوردهای میدانی هر میزان تلفات انسانی را توجیه میکرد.
اما سپس به حماس میرسیم؛ سازمانی جهادی که از سال ۲۰۰۷ بر غزه حکومت میکند و پس از کشتار حدود ۱۴۰۰ اسرائیلی در ۷ اکتبر، در مرکز توجه جهانی قرار گرفت. این سازمان طی پانزده سال گذشته، هدفی معکوس و از نظر تاریخی کمسابقه را دنبال کرده است: بهجای قربانی کردن سربازان برای دستاوردهای نظامی، غیرنظامیان را برای اهداف تبلیغاتی و رسانهای قربانی میکند.
هرچه مردم غزه رنج بیشتری بکشند، حماس بهتر میتواند اسرائیل را به تجاوز متهم کند و حمایت گستردهتر و شدیدتری از یهودستیزانِ طیفهای مختلف ــ از اسلامگرایان و ملیگرایان فلسطینی گرفته تا چپگرایان و راستگرایان افراطی ــ به دست آورد.
حماس فعالانه میخواهد مردم غزه بمباران شوند، گرسنگی بکشند، رنج ببرند، بیخانمان شوند، زخمی شوند و کشته شوند. این گروه نیروها و موشکهای خود را در مساجد، کلیساها، مدارس، بیمارستانها و خانههای شخصی مستقر میکند. یک چهره سیاسی اماراتی به نام ضرار بلهول الفلاسی توضیح میدهد که «حماس از پشتبام یک بیمارستان موشک شلیک کرد تا اسرائیل آن بیمارستان را بمباران کند.» حماس از مردم غزه میخواهد بهعنوان سپر انسانی عمل کنند. این گروه خودروها را در جادهها متوقف میکند تا مانع حرکت غیرنظامیان به سمت جنوب و دور شدن آنها از مناطق خطر شود. حتی گزارش شده است که حماس به افرادی که قصد فرار یا پناه گرفتن دارند نیز شلیک میکند.
دولت آمریکا مدتهاست متوجه این الگوی رفتاری شده است. در سال ۲۰۱۴، دیپلمات آمریکایی دنیس راس اظهار داشت که مردم غزه بهای «سرسامآوری» برای تجاوزهای حماس پرداختهاند، اما رهبران این گروه «هرگز نگران این مسئله نبودهاند. برای آنها، درد و رنج فلسطینیان ابزاری برای بهرهبرداری است، نه وضعیتی که باید به آن پایان دهند.» داگلاس فیث، مقام ارشد پیشین پنتاگون، نیز بهدرستی اشاره کرده است که «بیسابقه است که یک طرف درگیر، راهبرد جنگی خود را بر پایه حداکثرسازی تلفات غیرنظامیانِ طرف خود بنا کند.» او این رویکرد را «نه راهبرد سپر انسانی، بلکه راهبرد قربانیکردن انسانها» توصیف میکند.
البته حماس برای توجیه این رفتار به ایدئولوژی اسلامی خود متوسل میشود. یکی از مقامات این گروه با بیخیالی توضیح میدهد که فلسطینیها «خود را فدا میکنند. ما کشتهشدگان خود را شهید میدانیم. چیزی که هر فلسطینی بیش از هر چیز آرزو دارد، شهادت در راه خدا و دفاع از سرزمینش است.» مصعب حسن یوسف، پسر یکی از بنیانگذاران حماس، این مسئله را چنین بیان میکند: «من در قلب رهبری حماس به دنیا آمدهام... و آنها را بهخوبی میشناسم. آنها به مردم فلسطین اهمیتی نمیدهند. برای جان انسانها ارزشی قائل نیستند. من وحشیگری آنها را از نزدیک دیدهام.»
منطق بیرحمانه حماس چندین مزیت برای این گروه دارد. نخست، از نظر تاکتیکی به سود حماس است، زیرا اسرائیل ــ که میکوشد به غیرنظامیان آسیب نرساند ــ اغلب از حمله به مساجد و مدارس خودداری میکند. دوم، اگر اسرائیل چنین اهداف حساسی را هدف قرار دهد، حماس از قربانیان برای تبلیغات استفاده میکند. سوم، اگر حماس مانند حادثه بیمارستان الاهلی دچار خطای شلیک شود و خودِ ساکنان غزه کشته شوند، باز هم میتواند اسرائیل را مقصر جلوه دهد و بسیاری را متقاعد کند. چهارم، دانشگاهها و خیابانهای سراسر جهان از تظاهرات ضداسرائیلی پر خواهد شد.
پنجم، رهبران حماس در رفاه و تجمل زندگی میکنند؛ چه در ترکیه، چه در قطر و چه در خود غزه، جایی که تنها اعضای این گروه به ذخایر عظیم سوخت، غذا، آب و دارو دسترسی دارند. آنها حتی از بیمارستانها سوخت سرقت میکنند. مجله سعودی المجله گزارش داده است که کنترل مسیرهای قاچاق در غزه، ۱۷۰۰ مقام حماس را میلیونر کرده است؛ همچنین دولت اسرائیل تخمین میزند که سه رهبر ارشد حماس ــ اسماعیل هنیه، موسی ابومرزوق و خالد مشعل ــ در مجموع حدود ۱۱ میلیارد دلار ثروت دارند.
این وارونگیِ منطق و اخلاق دو پرسش را مطرح میکند: چرا این روش مؤثر است؟ و آیا اسرائیل میتواند پادزهری برای آن بیابد؟
این روش مؤثر است، زیرا «قربانیبودن» به ارز رایج دیکتاتورها و تمامیتخواهان تبدیل شده است. از ولادیمیر پوتین گرفته تا علی خامنهای در ایران، آنها جهان را به ستمگران و ستمدیدگان تقسیم میکنند و سپس مدعی رهبری ستمدیدگان جهان میشوند. حماس شاید سازمانی جهادی باشد که خواهان اجرای قوانین اسلامی قرونوسطایی است، اما زبان مدرنِ سیاستِ مبتنی بر مظلومنمایی را بهخوبی آموخته است.
و اما پادزهر: این امر مستلزم آن است که اسرائیل حماس و اقدامات جنایتکارانهاش را ریشهکن کند و سپس حکومتی کارآمد در غزه ایجاد شود که به استفاده از چنین تاکتیکهای تحقیرآمیزی ادامه ندهد. این کار آسان نخواهد بود، اما شدنی است.
ضمیمه ــ ۸ نوامبر ۲۰۲۳: در متن اصلی فرصتی برای اشاره به این موضوع نداشتم که تشکیلات خودگردان فلسطین نیز رویکرد حماس را تشویق میکند، به این امید که از آن سود ببرد. خالد ابو طعمه در اینباره مینویسد:
«رقبای حماس در تشکیلات خودگردان فلسطین نیز با هر طرحی برای حل بحران اقتصادی نوار غزه مخالفاند. رهبران تشکیلات خودگردان میخواهند مردم غزه رنج بکشند، به این امید که روزی علیه حماس شورش کنند. آنها هرگز حماس را بهخاطر تحقیرشان و بیرون راندنشان از غزه در سال ۲۰۰۷ نخواهند بخشید...
در این زمینه، حماس و تشکیلات خودگردان فلسطین بر سر محروم نگهداشتن مردم خود از زندگی بهتر تا زمان دستیابی به راهحلی سیاسی برای مناقشه اسرائیل و فلسطین اتفاق نظر دارند.»
بهروزرسانی ــ ۷ دسامبر ۲۰۲۳: غازی حمد از حماس تأکید کرد که «ما به فدا شدن شهدا افتخار میکنیم.»
بهروزرسانی ــ ۹ دسامبر ۲۰۲۳: خوشحالم که میبینم نیویورک تایمز امروز در مقاله «در حالی که مردم غزه رنج میبرند، حماس از آن سود میبرد» با این تحلیل موافقت کرده است.
بهروزرسانی ــ ۱۱ دسامبر ۲۰۲۳: اسماعیل هنیه، رئیس دفتر سیاسی حماس، گفت که برای شکست اسرائیل باید «خون کودکان، زنان و سالمندان» ریخته شود.
بهروزرسانی ــ ۱۴ فوریه ۲۰۲۴: محمد دحلان نماینده نوعی تفکر در سازمان آزادیبخش فلسطین و تشکیلات خودگردان است که تنها اندکی کمتر از حماس رادیکال است. او میگوید: «تکیه بر رنج مردم، رهبری نیست. مردم فلسطین میخواهند زندگی کنند.»
بهروزرسانی ــ ۲۵ آوریل ۲۰۲۴: همزمان با ساخت یک «اسکله بشردوستانه» توسط دولت ایالات متحده در سواحل غزه، حماس با خمپاره به آن حمله کرد، به چند قطعه از تجهیزات مهندسی آمریکا آسیب رساند و یک نفر را زخمی کرد.
بهروزرسانی ــ ۱۰ ژوئن ۲۰۲۴: در تحقیقی اختصاصی وال استریت ژورنال بر اساس «مکاتبات یحیی سنوار با همرزمان و میانجیها» به این نتیجه رسیده است که «محاسبه بیرحمانه رهبر غزه این است که خونریزی غیرنظامیان به حماس کمک خواهد کرد»؛ نتیجهای که استدلال مطرحشده در این مقاله را تأیید میکند.
سنوار در پیامی به رهبران حماس در دوحه، با اشاره به تلفات غیرنظامیان در جنگهای آزادیبخش ملی، از جمله در الجزایر که صدها هزار نفر در مبارزه با فرانسه کشته شدند، گفت: «اینها فداکاریهای ضروری هستند.»
سینوار در نامهای در ۱۱ آوریل به اسماعیل هنیه، رهبر سیاسی حماس، پس از کشته شدن سه پسر بالغ هنیه در حمله هوایی اسرائیل، نوشت که مرگ آنها و دیگر فلسطینیان «زندگی را در رگهای این ملت جاری خواهد کرد و آن را به سوی شکوه و افتخار خود سوق خواهد داد.»
بهروزرسانی ــ ۱۳ ژوئن ۲۰۲۴: وال استریت ژورنال به نقل از مخیمار ابوسعده، دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه الازهر غزه که اکنون در قاهره اقامت دارد، مینویسد: «شاید ۸۰ درصد فلسطینیان در کرانه باختری و مهاجران، حماس را دوست داشته باشند چون احساس غرور و عزت به آنها داده است؛ اما برای کسی که در غزه زندگی میکند و بهای آن را میپردازد، داستان کاملاً متفاوت است.»
بهروزرسانی ــ ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۴: بنیامین نتانیاهو در سخنرانی خود در کنگره آمریکا گفت:
«برای اسرائیل، مرگ هر غیرنظامی یک تراژدی است؛ اما برای حماس، یک استراتژی است. آنها در واقع میخواهند غیرنظامیان فلسطینی کشته شوند تا اسرائیل در رسانههای بینالمللی بدنام شود و برای پایان دادن به جنگ پیش از پیروزی تحت فشار قرار گیرد.»
بهروزرسانی ــ ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۵: دیدهبان رسانه فلسطین به نقل از رائد موسی، مفسر سیاسی تشکیلات خودگردان فلسطین، مینویسد:
«حماس بارها اعلام کرده است که خون ریختهشده در غزه آن را از مواضعش عقب نخواهد راند. حماس آشکارا میگوید: همه مردم فلسطین را بکشید؛ ۱۰۰ هزار نفر، ۲۰۰ هزار نفر. این برای آنها اهمیتی ندارد و فشاری بر جنبش حماس وارد نمیکند. برعکس، حماس معتقد است هرچه خون بیشتری در غزه ریخته شود، بهتر میتواند افکار عمومی را علیه رفتار و جنایات اسرائیل تحریک کند. متأسفانه، ممکن است حماس واقعاً باور داشته باشد که خون بیشتر به نفعش است.»
بهروزرسانی ــ ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۵: ممری خلاصهای از بیانیههای بیشتر تشکیلات خودگردان فلسطین منتشر کرد:
روزنامه الحیات الجدیده، وابسته به تشکیلات خودگردان فلسطین، در سرمقاله ۱۹ ژوئن ۲۰۲۵ خود اعلام کرد که حماس ساکنان غزه را میکشد و مانع دسترسی آنها به مراکز توزیع کمکهای بشردوستانه تحت حمایت آمریکا میشود. در این مقاله آمده است که «جوخههای مرگ» وابسته به واحد السهم حماس، ساکنان غزه را که برای دریافت کمک مراجعه میکنند، تعقیب کرده، به سوی آنها تیراندازی میکنند و به اتهام همکاری با این مراکز و اسرائیل، آنها را میکشند.
در ادامه آمده است که حماس برای حفظ انحصار خود بر توزیع مواد غذایی و در نتیجه حفظ کنترل، از هدف قرار دادن ساکنان غزه ابایی ندارد و کمکهای غذایی را سرقت کرده و در بازار سیاه میفروشد.
این مقاله برای اثبات ادعاهای خود، پستهایی از شبکههای اجتماعی مردم غزه را منتشر کرده که حماس را به قتل بستگانشان هنگام تلاش برای رسیدن به مراکز توزیع کمک متهم میکنند.
بهروزرسانی ــ ۲۶ ژوئیه ۲۰۲۵: حماس از جهات مختلف مورد انتقاد قرار گرفته است.
یک منبع عرب به اسرائیل هیوم گفت که مقامات مصری، نمایندگان حماس را بهدلیل بیتوجهی بیرحمانه به مردم گرسنه غزه و تمرکز صرف بر بقای شخصی خود سرزنش کردهاند. همچنین یک مقام ارشد فلسطینی رهبران حماس ــ خلیل الحیه، زاهر جبارین و نزار عوضالله ــ را محکوم کرد و گفت: «آنها آمادهاند تا آخرین قطره خون کودکان غزه بجنگند، در حالی که خودشان در ویلاهایی در قطر و ترکیه نشستهاند. آنها درک نمیکنند که این مرحله به پایان رسیده است. آنها فاجعهای بر سر غزه آوردند و اکنون به بقایای قدرت نظامی خود چسبیدهاند تا وانمود کنند شکست نخوردهاند.»
بهروزرسانی ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۵: خالد ابو طعمه خشم خود را از حماس در «رویای حماس: تبدیل فلسطینیها به «ملت شهید»» ابراز میکند.
بهروزرسانی ــ ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۵: احمد فؤاد الخطیب نیز استدلال مشابهی را در مقاله «حماس میخواهد غزه گرسنه بماند: گرسنگی فقط به حماس کمک میکند جنگ را به شکلی پایان دهد که اهدافش را پیش ببرد» مطرح میکند.
